بينجو( يا بِنجوُ) از خانواده سازهاي زهي مضرابي است. این ساز تنها ساز زهی مضرابی کلاویه دار ايران است 
اگرچه اين ساز امروزه در تمامي نواحي بلوچستان رواج دارد، اما يك ساز اصيل بلوچي نيست و از پاكستان وارد بلوچستان ايران شده است.

به عقيده بركت شَكَّل زهي ، نوازنده باسابقه بنجو ، اصل اين ساز ( نوعي كه در پاكستان رايج است) در مكران بلوچستان پاكستان ساخته شده است و از نيم قرن پيش در بلوچستان ايران نيز رواج يافته است.بر مبناي اين نظر، اين نوع خاص از بينجو فقط در بلوچستان پاكستان و بلوچستان ايران ديده مي شود. و ساير انواع آن كه در هندوستان و نواحي ديگر پاكستان رايج اند ، ساختمان متفاوتي دارند. 

[تصویر: 1356713116_130_2bfaceccbf.jpg]


ويژگي هاي ظاهري و ساختاري : 
بينجو يك ساز زهي مضرابي با جعبه طنيني نسبتا كشيده و دراز است. جعبه طنيني در مقطع سيم گير، عرض بيشتري دارد و در قسمت ديگر و مقطع گوشي ها، داراي عرض كمتري است. ( به ترتيب حدود 24 و 12 سانتي متر) و عمق نسبتا كم ( درحدود 5تا 6 سانتي متر) است.

بر روي جعبه طنيني، صفحه چوبي قرار دارد و در قسمتي كه محل نواختن مضراب است، سوراخي به شكل دايره، بيضي و يا قطره آب ايجاد شده است .وجود اين سوراخ در تشديد صدا و كيفيت طنين صداي بنجو اهميت دارد. همچنين در محلي كه گوشي ها به صفحه ساز داخل مي شوند نيز يه صفحه چوبي براي مقاومت بيشتر چسبانده شده است.

[تصویر: 1356713783_130_ab05222819.jpg]

خرك در نقطه معيني كه حدودا ميان سيم گير و سوراخ روي صفحه است بر روي صفحه ساز قرار مي گيرد.

بينجو 6 سيم دارد. سيم ها از يك طرف به سيم گير و از طرف ديگر پس از عبور از خرك به دور گوشي هاي مربوط به خود پيچيده مي شوند.

بينجو داراي سه شيطانك است. شيطانك اصلي ( كه يك تيغه فلزي است) نزديك به گوشي ها و در منتهي اليه پايه پرده ها قرار دارد. از روي اين شيطانك دو سيم اصلي بينجو ( سيم هاي وسط = سيم هاي سوم و چهارم) عبور مي كند. دو شيطانك ديگر مربوط به سيم هاي جانبي (سيم اول و ششم) است. هركدام از اين دو سيم يك شيطانك جداگانه دارند كه شيطانك هاي فرعي بينجو محسوب مي شوند و هر يك شامل يك ميخ فولادي است. هر كدام از اين دو شيطانك فرعي دو وظيفه به عهده دارد:

1. كوتاه كردن طول سيم هاي اول و ششم براي توليد صداهاي زيرتر
2. ايجاد انحراف در مسير حركت اين دو سيم ، براي دور كردن آن از سيم هاي مياني 


دو سيم ديگر بينجو ( سيم هاي دوم و پنجم) فاقد شيطانك هستند. بنابراين همه سيم ها از يكطرف به سيم گير واحد متصل اند و از روي خركي واحد عبور مي كنند. سيم هاي سوم و چهارم وترهاي اصلي هستند و پرده ها نيز با همين دو سيم تماس مي يابند. ساير سيم ها فرعي هستند و با پرده هاي بينجو هيچ تماسي ندارند.

روي صفحه بينجو و در طول آن يك تكه چوب نسبتا طويل به عنوان پايه براي پرده ها و شيطانك اصلي تعبيه شده است. اين چوب در طول صفحه و در وسط آن در حد فاصل سوراخ روي صفحه و گوشي ها با ميخ به صفحه كوبيده شده است.روي اين پايه طويل چوبي كه در حكم دسته ساز است، شيارهاي باريكي در فواصل معين ايجاد شده است و پرده ها و شيطانك اصلي در اين شيارها جاي مي گيرند. پرده هاي بينجو، تيغه هاي نازك فلزي هستند كه تقريبا ارتفاع واحدي دارند . آخرين پرده كه قدري از بقيه بلندتر است، همان شيطانك اصلي ( براي سيم هاي سوم و چهارم) است.

گوشي هاي كوك بينجو، مفتول هاي فولادي چهار گوشي هستند كه بصورت تقريبا نيم دايره در كنار هم قرار گرفته اند. 

روي جعبه طنيني و در طول آن يك حفاظ چوبي وجود دارد كه طول آن تقريبا برابر با طول پايه پرده ها است. كلاويه ها يا شستي هاي بينجو در قسمت زيرين اين حفاظ كار گذاشته شده اند. اين حفاظ چوبي توسط سه پايه فلزي به ضلع هاي جانبي و عقبي جعبه طنيني متصل مي شود. 

[تصویر: 1356716326_130_bbd470f603.jpg]

در قسمت زيرين جعبه طنيني غالبا چند برآمدگي كوتاه چوبي وجود دارد كه به عنوان پايه هاي كوتاه باعث مي شود تا سطح زيرين جعبه طنيني، اندكي از زمين فاصله بگيرد. در قسمت جانبي و جلويي بينجو نيز معمولا دسته اي براي سهولت در حمل و نقل آن تعبيه شده است. روي صفحه چوبي بينجو و حفاظ چوبي آن غالبا تزئيناتي بصورت عكس يا نقاشي ديده مي شود.


مكانيزيم دكمه هاي ( كلاويه ها) بينجو :

بينجو داراي 30 شستي يا كلاويه است كه در دو رديف پايين 17كلاويه و بالا 13كلاويه قرار دارد.براي هر پرده يك كلاويه يا شستي وجود دارد. هر كلاويه يا شستي يك قسمت گرد ، محدب و دكمه مانند دارد كه انگشتان دست چپ نوازنده روي آن قرار مي گيرد. اين قسمت دكمه مانند روي تيغه اي قرار دارد كه اين تيغه به منزله بازوي شستي است و توسط فنر به قسمت زيرين حفاظ چوبي متصل است با فشار دكمه يا شستي ، بازو ( تيغه فلزي) با سيم برخورد مي كند و آن ها را به يكي از پرده ها مي چسباند. با برداشتن انگشت ، تيغه و دكمه مربوط به ان توسط فنر به وضعيت اول باز مي گردد بنابراين هر دكمه يا شستي بينجو شامل قسمت انگشتي، بازو يا تيغه فلزي و فنر انتهايي آن است. 

دكمه ها يا شستي هاي بينجو در دو رديف در زير انگشتان دست چپ نوازنده قرار مي گيرند. وضعيت و ترتيب دكمه ها شبيه به وضعيت و ترتيب كلاويه هاي پيانو است. به اين معني كه رديف پاييني دكمه ها مربوط به صداي دياتونيك ( معادل كلاويه هاي سفيد پيانو) و رديف بالايي دكمه هاي مربوط به صداهاي كروماتيك( معادل كلاويه هاي سياه پيانو) است.ترتيب دكمه هاي رديف بالا نيز مانند كلاويه هاي سياه پيانو به صورت دوتايي و سه تايي است. دكمه هاي هر دو رديف همه در يك سطح قراردارند.


تكنيك هاي اجرايي دست راست:
بينجو با مضرابي از جنس پلاستيك نواخته مي شود. نواختن بينجو به صورتي است كه در هر رفت و برگشت مضراب ، همه سيم ها به صدا در مي آيد. چون سيم سوم و چهارم سيم هاي نغمه ساز هستند ؛ تاكيد نوازنده در هنگام مضراب زدن تا حدودي روي اين دوسيم بيشتر است.

حركت رفت و برگشت :در اين تكنيك ، مضراب تمام سيم ها را از بالا به پايين بصدا در مي آورد.

مضراب ريز: در بسياري مواقع به ويژه هنگام اجراي صداهاي طولاني مدت از اين تكنيك استفاده مي شود.اجراي سريع اين تكنيك ، نوعي از تريمولو را تداعي مي كند. 

دُرّاب : از تكنيك دراب نيز برخي از نوازندگان استفاده مي كنند.اين تكنيك هم بصورت راست - چپ - راست و هم به صوت چپ - راست - چپ قابل اجرا است. محل نواختن مضراب معمولا ثابت است. در عين حال ممكن است در تكنوازي بخاطر ايجاد رنگ صوتي متفاوت ، محل نواختن مضراب اندكي تغيير كند.


تكنيك هاي اجرايي دست چپ :
براي فشردن دكمه ها يا شستي ها از هر پنج انگشت دست چپ استفاده مي شود. در اين مورد معمولا از 4تا 5 پوزيسيون در اجراي گام دياتونيك كه در محدوده تقريبي 2.5 اكتاو قرار دارد ، مي توان استفاده كرد. اگر بيش از يك شستي همزمان گرفته شود ، بطور طبيعي اخرين دكمه كه طول فعال وتر را كوتاهتر مي كند و به خرك نزديكتر است عمل مي كند.



كوك بينجو :

كوك بنجوي بركت شكل زهي - زاهدان
كوك راست ساز (كوك اصلي): در اين كوك ، سيم هاي سوم و چهارم مضاعف هستند. سيم هاي اول و ششم نيز همصدا هستند و سيم پنجم يك اكتاو پايين تر از اين سيم هاست. فاصله بنيادي در اين كوك نسبت ميان سيم اول و دوم است كه شامل «چهارم درست كاسته» است. و در ساير سيم ها تكرار شده اند.

[تصویر: 1356717192_130_ca0400fb62.JPG]

كوك شيربام: سيم پنجم يك اكتاو پايين تر از سيم دوم كوك شده است. فاصله بنيادي در اين كوك نسبت ميان سيم اول و دوم است «فاصبه پنجم درست كاسته » و در سيم هاي پنجم و ششم تكرار شده اند.

[تصویر: 1356717204_130_5b2ff729aa.JPG]

كوك بينجوي محفل درويش عبدالرئوف صاحب زاده - روستاي دهك سراوان

اين كوك در واقع حاصل تلفيق ميان دو كوك راست ساز و شيربام است. 
[تصویر: 1356717295_130_b96acf7f54.JPG]


كوك بينجوي مراد سميعي - سراوان

[تصویر: 1356717392_130_1e38b0fb3e.JPG]


وسعت صوتي :
وسعت نغمگي صداي بينجو مربوط به سيم هاي سوم و چهارم است ، اما با در نظر گفتن صداهاي حاصل از ساير سيم ها به شرح زير مي باشد :

[تصویر: 1356717517_130_afe3a2d5bf.JPG]


شيوه صحيح گرفتن بنجو و حالت دست هاي راست وچپ روي ساز :
[تصویر: 1356717712_130_7b54495359.jpg]

موارد استفاده :
امروزه در تمام نواحي بلوچستان استفاده مي شود. در ميان نمونه ها و انواع موسيقي رايج در بلوچستان ، در موسيقي سَوتي از بينجو بيشترين استفاده مي شود.تنها موردي كه خارج از ترانه هاي حوزه سوت است ، محافل ذكر و غزل خواني درويشان نقشبنديه صاحبان در اطراف سراوان و حدود نوار مرزي ايران و پاكستان است در اين محافل غالبا بينجو(كه قدمت زيادي ندارد) با رباب و تمبورك نواخته مي شود.
از بينجو گاه براي تك نوازي در شروع آوازها و مقام ها استفاده مي شود. اما نقش اصلي آن بيشتر در همنوازي هاست (كه غالبا از يك بينجو استفاده مي شود.)

چون بنجو در پاكستان ساخته مي شود از جنس دقيق سيم ها اطلاعي در دست نيست اما مهمترين چوبي كه در ساخت بينجو استفاده مي شود چوب درخت « حَدّ » يا « بَبُّر » است.

در پايان چگونگي حركت و عبور سيم هاي بينجو را در تصوير بند انگشتي اين تاپيك ببينيد.



[تصویر: 1356809679_130_d929d65bc9.jpg]




محمد علي محمدحسني 
از نوازندگان برجسته بنجو در ايران، پاكستان و حوزه خليج فارش مي باشد. آهنگساز و تنظيم كننده قطعات موسيقي بلوچي است.

[تصویر: 1356812518_130_6df61dc93f.jpg]


به اين ساز هم بنجو گفته ميشه . كه بيشتر در هندوستال متداوله.

[تصویر: 1357204523_130_5a31547b29.jpg]